Een huilende baby die binnen een paar seconden stil wordt zodra de speen erin gaat. Een peuter die middenin een driftbui plotseling kalmeert. Voor veel ouders is de fopspeen bijna een wondermiddel. Toch is dit kleine stukje rubber of silicone eigenlijk bedoeld voor een korte levensfase: de babytijd. In de praktijk blijft de speen bij veel kinderen echter veel langer hangen, soms tot diep in de peuterjaren. En juist dat maakt het onderwerp relevant voor iedereen die met de mondgezondheid van jonge kinderen te maken heeft, van ouders tot zorgverleners.
Waarom een speen zo'n krachtig hulpmiddel is
Baby's kunnen spanning en prikkels nog niet zelf reguleren. Ze zijn daarvoor volledig afhankelijk van de mensen om hen heen. Zuigen werkt kalmerend op het zenuwstelsel van een baby, en daarom is een speen zo'n handig hulpmiddel: de speen neemt een stukje van het werk van de ouder over bij het troosten.
Dat klinkt logisch en voelt voor veel gezinnen als een opluchting. Maar een kind groeit, en wat begint als een tijdelijk hulpmiddel, verandert geleidelijk in een vaste gewoonte. De speen wordt niet alleen gevraagd bij verdriet of vermoeidheid, maar ook bij verveling, bij het slapen en soms zelfs zomaar tussendoor. Op dat moment is er allang geen sprake meer van een zuigbehoefte; de speen is simpelweg onderdeel geworden van het dagelijks ritme.
De mond verandert mee met de ontwikkeling
Zodra de eerste tandjes doorbreken, is dat voor ouders een zichtbaar en vaak emotioneel moment. Wat minder zichtbaar is, is dat ook de tong, lippen en kaken in deze periode een nieuwe rol krijgen.
In het eerste levensjaar leert de tong fijnere, meer gedetailleerde bewegingen maken, in plaats van alleen de grove zuigbeweging van boven naar beneden. De tong gaat ook zijwaarts bewegen om te kunnen kauwen, de kaakspieren worden sterker en het gehemelte verbreedt zich zodat vast voedsel verwerkt kan worden. Kortom: het hele mondsysteem bereidt zich voor op een nieuwe fase, waarin voortdurend zuigen op een speen steeds minder goed past bij wat het lichaam eigenlijk nodig heeft.
Een duidelijk advies voor ouders én zorgverleners
De eerste tandjes als startpunt om de speen af te bouwen nemen, is een advies dat in de praktijk goed werkt. Hoe eerder ouders beginnen met afbouwen, hoe kleiner de uiteindelijke stap meestal is. Zo voorkom je dat een handig hulpmiddel voor een baby uitgroeit tot een stevig ingesleten gewoonte bij een peuter.
Een bezoek aan de tandarts is hiervoor een natuurlijk moment. Een eenvoudige vraag als "waarvoor heeft je kind de speen eigenlijk het meest nodig?" werkt vaak al als opener. Niet als verwijt, maar als uitnodiging om samen stil te staan bij de functie die de speen inmiddels heeft. Veel ouders realiseren zich pas door zo'n vraag hoeveel uur per dag de speen eigenlijk in gebruik is, en welke alternatieven er mogelijk zijn.
Waarom stoppen voor een peuter geen kleine stap is
Vanuit volwassen perspectief lijkt het simpel: haal de speen gewoon weg. Voor een peuter ligt dat anders. Hij kent niets anders; de speen hoort al zijn hele leven bij hem. Stoppen is voor een peuter best een ding, en dat verdient erkenning in plaats van bagatellisering.
Wie de speen wegneemt, moet er dus bewust iets voor in de plaats zetten: meer fysieke nabijheid, een knuffel die de rol overneemt, of een uitgebreider slaapritueel. Voor de ouder betekent dit tijdelijk meer aandacht en inzet, precies het stukje werk dat eerder door de speen werd overgenomen. Dit vooraf uitleggen aan ouders voorkomt teleurstelling en frustratie tijdens het afbouwproces.
Voorbereiden op het afscheid, stap voor stap
Een ingrijpende verandering vraagt om voorbereiding die aansluit bij het niveau van een peuter. Met die gedachte schreef ik, als preverbaal logopedist en specialist in mondmotoriek, het boek Silas slaapt zonder speen. Het doel: kinderen enthousiast maken over het afscheid nemen van de speen, zonder de speen zelf af te keuren en zonder ouders een schuldgevoel te geven.
Silas is een vrolijke aap die peuters als mascotte begeleidt tijdens het stoppen. In het verhaal verzamelt hij speentjes voor zijn eigen slinger, en ook de andere dieren in het boek hangen hun speen op. Zo wordt het afscheid iets zichtbaars en zelfs feestelijks, in plaats van iets dat stiekem of verdrietig moet gebeuren. Naast het verhaal bevat het boek praktische tips voor ouders en een aftelkalender, zodat kinderen stap voor stap naar het moment van stoppen toe kunnen leven.
Voorleesboek: Silas slaapt zonder speen
Afscheid nemen van de speen is spannend, maar Silas laat zien dat het ook iets is om trots op te zijn. Hij hangt zijn speentjes aan een slinger en zijn vriendjes doen enthousiast mee. Zonder speen ontdekken ze ineens allerlei leuke nieuwe dingen. Samen vieren ze feest tot ze moe zijn. Zouden ze ook kunnen slapen, zonder hun speen?
- Een fijn voorleesboek om samen te lezen en het gesprek aan te gaan over het afscheid van de fopspeen.
- Met praktische tips voor ouders, geschreven door Maaske Treurniet, logopedist en expert in mondmotoriek.
- Inclusief een Dag Speentje-plan met stickervel en aftelkalender, zodat het hele gezin samen toeleeft naar speenvrij slapen.
Het boek kost € 14,99 en is hier te bestellen bij Volmondig Logopedie.
Van persoonlijk initiatief tot landelijke campagne
Stoppen met de speen voelt voor veel ouders belangrijk, maar zelden urgent. Juist daarom was er dit jaar voor het eerst de Week zonder speen.
Van 21 september tot en met 5 oktober 2026 deden organisaties door heel Nederland mee: tandartspraktijken, logopediepraktijken en andere zorgverleners nodigden ouders uit om samen met hun kind het stoppen voor te bereiden en de speen vervolgens feestelijk in te leveren bij Silas.
Op 5 oktober vierden de deelnemende organisaties het speen-stopfeest. Overal hingen spenenslingers, en kinderen die hun speen kwamen inleveren ontvingen een goodiebag en een Silas-diploma. Door deze gezamenlijke, herkenbare aanpak voelt het afscheid voor peuters concreet en veilig aan. Zoals een van de ouders het verwoordde: "Ik vind het vreselijk spannend, maar het voelt alsof nu het moment gekomen is. Heel leuk dat mijn kind een cadeautje kreeg in ruil voor zijn speen."
Tot slot: een klein moment met grote impact
Het doorkomen van de eerste tandjes is méér dan alleen een mijlpaal om te fotograferen. Het is het natuurlijke startsein voor een nieuwe fase in de mondontwikkeling van een kind, en daarmee ook het ideale moment om bewust stil te staan bij het speengebruik. Door op tijd te beginnen met afbouwen, met geduld, duidelijkheid en een passend ritueel, maak je het afscheid voor zowel kind als ouder een stuk lichter.
Auteur: Maaske Treurniet, logopedist, Taal- en Spraakpatholoog en lactatiekundige.
